Koszty procesów logistycznych - istota i struktura kosztów

Procesy logistyczne obejmujące procesy rzeczowe, informacyjne i pewne elementy procesów finansowych powodują powstawanie pokreślonych kosztów nie zawsze identyfikowanych z kosztami w ścisłym tego słowa znaczeniu. Mają one wpływ na ogólny rezultat działalności przedsiębiorstwa przez kształtowanie jego wyniku finansowego. Można wyróżnić szereg zdarzeń gospodarczych, związanych z procesami logistycznymi, mających swe ostateczne odzwierciedlenie w kształtowaniu wyniku finansowego. Do nich należą:

• zużycie pracy żywej oraz środków i przedmiotów pracy, a także usług obcych związanych z realizacją procesów logistycznych,
• wydatki pieniężne przedsiębiorstwa stanowiące część produkcji dodanej, a będące składnikiem kosztów działalności bądź elementem podziału zysków
• podatki od nieruchomości i od środków transportowych,
• opłaty z tytułu korzystania przez przedsiębiorstwo ze środowiska naturalnego,
• koszty zamrożonego kapitału
• nadzwyczajne ubytki majątku przedsiębiorstwa, wynikające z zaszłości i niesprawności procesów logistycznych
• kary umowne nałożone przez dostawców i odbiorców spowodowane niedotrzymaniem uzgodnionych parametrów procesów logistycznych (np. nieterminowych i wadliwych jakościowo dostaw, nieterminowego regulowania zobowiązań),
• straty z tytułu złej jakości produkcji spowodowanej wadliwym procesem przepływu,
• straty spowodowane starzeniem się zapasów (np. ubytki naturalne) , przeceny i przeszacowania zapasów itp.
• utracone potencjalne przychody wynikające z niesprawności procesów logistycznych np. brak zapasów wyrobu na które jest popyt, bonifikaty i opusty cenowe mające swe źródło w procesach logistycznych (nieterminowa dostawa, nieodpowiednia jakość lub asortyment).⁴⁷

Możemy wyróżnić trzy podstawowe ujęcia tych kosztów i skutków finansowych w rachunku przedsiębiorstwa:

• koszty procesów logistycznych sensu stricto, znajdujące swe odbicie w rachunku kosztów przedsiębiorstw, chociaż ich pełne wyodrębnienie wymaga dodatkowych zabiegów ewidencyjnych i rachunkowych,
• koszty określane jako straty nadzwyczajne, znajdujące swe odzwierciedlenie przy ustalaniu wyniku finansowego
• koszty w znaczeniu przenośnym, będące utraconymi przychodami, które nie znajdują w ogóle odzwierciedlenia w rachunku wyników przedsiębiorstwa

Rysunek nr 8 przedstawia zakres kosztów logistycznych /skowronek str 230

Zakres kosztów logistyki może być traktowany elastycznie. Zależy on przede wszystkim od celów grupowania i wykorzystywania informacji o kosztach.

Mamy więc do czynienia z jednej strony z funkcja poznawczą przy szeroko potraktowanym zakresie kosztów, z drugiej natomiast z aspektem praktycznym i uproszczonym podejściem tych kosztów. Od strony teoretycznej istotne jest możliwie pełne kompleksowe traktowanie kosztów, oddające istotę problemu i umożliwiające całkowitą ocenę.

Od strony praktycznej może być to trudne, bądź nie możliwe w świetle przyjętych przekrojów ewidencyjnych. Koszty logistyki w modelowym ujęciu dzieli się na koszty przepływów materiałów i koszty zapasów, które składają się z kosztów procesów fizycznych (rzeczowych) oraz informacyjnych. Uogólniając powyższe można przyjąć, że koszty logistyki to wyrażone w pieniądzu zużycie pracy żywej, środków i przedmiotów pracy, wydatki finansowe oraz inne ujemne skutki zdarzeń nadzwyczajnych, które są powodowane przepływem dóbr materialnych (surowców, materiałów, wyrobów towarów) w przedsiębiorstwie i miedzy przedsiębiorstwami, a także utrzymaniem zapasów.⁴⁸

Koszty logistyki mogą być ujmowane w różnych przekrojach. Podział strukturalny kosztów może mieć cele poznawcze i praktyczne.

Cele poznawcze powinny uwzględniać takie przekroje, które pozwolą na ustalenie:

• związku kosztów z podstawowymi rodzajami procesów logistycznych – przepływów fizycznych, informacyjnych, utrzymania zapasów itp.,
• struktury rodzajowej kosztów,
• zmienności poszczególnych grup kosztów w stosunku do wielkości przepływów materiałów i utrzymywanych zapasów,
• wykorzystania kosztów w szczegółowych decyzjach logistycznych,
• miejsc powstawania kosztów i wykorzystania tej informacji w budżetowaniu kosztów.⁴⁹

Wymienione przekroje mogą mieć również zastosowanie praktyczne, jeżeli systemy ewidencyjne pozwalają na taki podział. Praktyczne przyjęcie określonych przekrojów strukturalnych kosztów logistycznych musi uwzględniać przede wszystkim osiągnięcie konkretnego celu. Podział kosztów logistycznych według faz polega na wyodrębnieniu faz zaopatrzenia, produkcji oraz dystrybucji. Fazowy przekrój kosztów logistycznych może być dostosowany do przekroju kosztów według miejsc powstawania.

Kolejnym przekrojem strukturalnym kosztów jest ich podział według podstawowych składników procesów logistycznych.

Rodzajowy przekrój kosztów grupuje koszty według zużycia następujących podstawowych czynników produkcji:

• amortyzację majątku trwałego zaangażowanego w procesach logistycznych,
• zużycie materiałów, paliw i energii w procesach logistycznych, a więc w transporcie, magazynowaniu, manipulacji, przetwarzaniu informacji,
• usługi obce materialne, zwłaszcza transportowe, remontowe, łączności itp.,
• koszty pracy tj. wynagrodzenie, narzuty na wynagrodzenia oraz tzw. pozapłacowe koszty pracy np. BHP,
• usługi niematerialne tj. usługi wytworzone przez jednostki sfery produkcji niematerialnej (oświata, zdrowie, opieka społeczna itp.),
• koszty zaangażowania kapitału obcego np. oprocentowanie kredytów finansujących zapasy, opłaty leasingowe,
• wydatki pieniężne z tytułu podatków np. od nieruchomości środków transportu oraz opłat (czynsz, dzierżawa).

Wymienione grupy kosztów dotyczą zarówno przepływów produktów jak i ich zapasów. Możemy nazwać je kosztami normalnymi, ponieważ wynikają z realizacji normalnych procesów logistycznych. Oprócz tych kosztów można wyróżnić koszty nadzwyczajne, wynikające ze zdarzeń losowych innych czynników trudnych do przewidzenia. Do kosztów tych zalicza się:

• kary i inne opłaty finansowe wynikające z zakłóceń w funkcjonowaniu procesów logistycznych,
• koszty starzenia się zapasów wyrażające się częściową lub całkowitą utratą wartości użytkowej produktów.

Kolejny przekrój logistyczny to podział na koszty zmienne i koszty stałe.

Do kosztów zmiennych należą te składniki, które zmieniają się proporcjonalnie do wielkości działalności logistycznej np. koszty zużycia paliwa w transporcie, koszty zaangażowania kapitału w finansowaniu zapasów.

Koszty stałe procesów logistycznych to te składniki, które w pewnych granicach rozmiarów działalności logistycznej nie ulegają zmianom np. koszty magazynowania w większym stopniu zależą od ogólnego potencjału magazynu (powierzchni lub pojemności magazynu) niż od stopnia wykorzystania tego potencjału. Rysunek nr 9 przedstawia podstawowe przekroje kosztów logistycznych i ich powiązania.

Przedstawione strukturalne podziały kosztów logistycznych wskazują na złożoność tych kosztów oraz różnorodność czynników kształtujących ich wielkość.⁵⁰

Czynniki kształtujące koszty logistyczne umownie można podzielić na czynniki:

• wewnętrzne, kształtowane samodzielnie przez przedsiębiorstwo,
• zewnętrzne, w znacznym stopniu niezależne od przedsiębiorstwa

Koszty logistyczne w poszczególnych przedsiębiorstwach są zróżnicowane. Ich wyodrębnianie, analiza ilościowa i strukturalna a także budżetowanie tych kosztów, mają sens wówczas, gdy stanowią one znaczny udział w kosztach działalności przedsiębiorstwa, a ich redukcja może istotnie wpływać na kształtowanie się wyniku finansowego. W związku z tym do przedsiębiorstwa należy decyzja co do zakresu ujmowania kosztów logistycznych. Stosunek kosztów logistycznych do innych wielkości ekonomicznych charakteryzujących

Działalność przedsiębiorstwa określa się mianem poziomu kosztów logistycznych. Wskaźniki poziomu kosztów logistycznych mogą być podstawą obliczenia obniżki tych kosztów.

RYSUNEK NR 9 PODSTAWOWE PRZEKROJE / STR 239 LOGISTYKA/

Trudność w analizie kosztów logistycznych wynika między innymi z tego, że są one rozproszone pomiędzy różnymi miejscami ewidencji. Koszt transportu może być widoczny bezpośrednio, natomiast skutki utrzymywania nadmiernych zapasów, dodatkowych manipulacji, opóźnień czy niepełnego wykorzystania powierzchni nie zawsze są równie łatwe do wyodrębnienia. Z tego względu sama informacja księgowa powinna być uzupełniana analizą procesu. Dopiero prześledzenie drogi materiału i informacji pozwala wskazać czynności, które rzeczywiście powodują zużycie zasobów.

Przydatne jest powiązanie kosztów z ich nośnikami. W magazynie takim nośnikiem może być liczba przyjęć, wydań, linii zamówieniowych, palet lub godzin pracy. W transporcie znaczenie mogą mieć odległość, liczba kursów, stopień wykorzystania ładowności i wymagany czas dostawy. W obsłudze zapasu istotne są jego wartość, czas utrzymywania oraz zmienność popytu. Takie ujęcie ułatwia zrozumienie, dlaczego dwa produkty o podobnej wartości sprzedaży mogą generować zupełnie inne koszty logistyczne.

Analiza struktury kosztów powinna także uwzględniać zależności pomiędzy ich kategoriami. Zmniejszenie liczby magazynów może obniżyć część kosztów stałych i wartość zapasu bezpieczeństwa, ale równocześnie zwiększyć odległość do odbiorców. Częstsze i mniejsze dostawy mogą ograniczyć zapas, lecz podnieść koszt przewozu i obsługi zamówień. Wybór rozwiązania wymaga zatem porównania wariantów na poziomie kosztu całkowitego, a nie oceny pojedynczego składnika.

W praktyce szczególnej uwagi wymagają koszty ukryte w niesprawnym przebiegu procesu. Oczekiwanie materiału na decyzję, wielokrotne przemieszczanie tej samej partii, błędna kompletacja, ponowne pakowanie czy ekspresowy transport wynikający z wcześniejszego opóźnienia są sygnałami, że źródło kosztu może leżeć poza miejscem, w którym wydatek został ostatecznie zarejestrowany. Analiza logistyczna powinna więc poszukiwać przyczyn, a nie ograniczać się do opisu skutków finansowych.

Systematyczne przyporządkowanie kosztów do procesów zwiększa możliwość porównywania wariantów organizacyjnych. Pozwala także ustalić, które elementy obsługi tworzą wartość dla klienta, a które są następstwem błędów, nadmiernej złożoności albo braku koordynacji. Taki sposób rozumienia kosztów stanowi podstawę późniejszych działań zmierzających do ich redukcji bez niekontrolowanego pogarszania poziomu obsługi.

Przypisy

47. Skowronek C, Sariusz – Wolski Z., „Logistyka w przedsiębiorstwie” PWE, Warszawa 1999 ↩
48. Skowronek C, Sariusz – Wolski Z., „Logistyka w przedsiębiorstwie” PWE, Warszawa 1999 ↩
49. Skowronek C, Sariusz – Wolski Z., „Logistyka w przedsiębiorstwie” PWE, Warszawa 1999 ↩
50. Skowronek C, Sariusz – Wolski Z., „Logistyka w przedsiębiorstwie” PWE, Warszawa 1999 ↩